Jak być FIT w XIX wieku?

Czy ponad 100 lat temu ludzie też mogli być wysportowani? Czy aktywność fizyczna była zarezerwowana tylko dla mężczyzn? Co sprawiło, że sport rozwinął się do takiej formy, jaką znamy dzisiaj?

W dzisiejszych czasach jest tak wiele różnych form aktywności fizycznej, które można uprawiać bez względu na płeć czy też pochodzenie. Jednak nie zawsze było to tak oczywiste i dlatego dzisiaj postaram się przybliżyć ten temat.

 

ROZWÓJ SPORTU PO REWOLUCJI FRANCUSKIEJ

Od początku XIX wieku sport wkracza w okres intensywnego rozwoju i rozpoczyna tym samym nowoczesne dzieje w historii wychowania fizycznego. Proces ten dokonuje się za sprawą wielu czynników. Głównych źródeł w rozwoju wychowania fizycznego należy doszukiwać się w przemianach społecznych i ekonomicznych, a zwłaszcza w procesach urbanizacji i industrializacji.

XIX wiek jest okresem nagłego rozwoju przemysłu. Rozpoczęła się rozbudowa wielkich zakładów wytwórczych, powstawanie rejonów przemysłowych, zmiany w strukturze społecznej, zaostrzenie konfliktu klas oraz gwałtowny przyrost ludności w miastach przemysłowych.

Panie w bloomerkach

Wdrożenie aktywności fizycznej miało być remedium na wiele ujemnych czynników wynikających z życia w zatłoczonych miastach, które były sprzeczne z podstawowymi wymogami ludzkiej higieny i wygody. Istotny był ruch dzieci oraz dorosłych, co wyrażało się w budowie zakładów gimnastycznych, terenów gier, zabaw i rekreacji, gdzie można było regularnie uprawiać ćwiczenia fizyczne. Następnie powstawało wiele licznych zrzeszeń i klubów sportowych, które z lokalnych z czasem przerodziły się w stowarzyszenia międzynarodowe. Najbardziej widoczne jest to w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku, kiedy sport przybrał już na tyle duże rozmiary, że można o nim mówić w kontekście społecznym i uwarunkowaniu klasowym.

 

WYCHOWANIE FIZYCZNE W SZKOLE

Wraz z rozwojem szkolnictwa elementarnego, które przyczyniło się do wprowadzenia powszechnego obowiązku szkolnego, ustanowiono listę niezbędnych przedmiotów. Jednym z nich było wychowanie fizyczne. Autor Przewodnika do gimnastyki higijenicznej zastosowany głównie do użytku domowego radzi jak powinna wyglądać typowa lekcja wychowania fizycznego w szkole:

Lekcyje gimnastyki najwłaściwiej odbywać w czasie pauzy pomiędzy innemi. Dalej mieć należy na uwadze, ażeby uczniowie zaraz po jedzeniu nie odbywali ćwiczeń, ale przynajmniej w godzinę dobrą, po przyjętych pokarmach przystępowali do lekcyji.

Potrzeba pamiętać również, że szkodliwie oddziaływują ćwiczenia jeżeli uczniowie są głodni, zbyt utrudzeni lekcyjami i powietrzem nagromadzonym tamże.

Ubranie do gimnastyki powinno być takie ażeby nie krępowało ruchów w żadnym położeniu

Najpowszechniej używa się ubiorów płóciennych lub drelichowych, jako najodpowiedniejszych i zarazem najtańszych.

Studenci, 1879 rok

 

DZIEWCZYNKI OSOBNO, CHŁOPCY OSOBNO

Okres hartowania dziecięcego organizmu oraz usprawnienia fizycznego powinien trwać od 2 do 7 roku życia. W tym okresie należy dbać o to, by dzieci dużo przebywały na świeżym powietrzu i wspólnie się bawiły. Natomiast od 8 roku życia należy organizować wychowanie oddzielne dla dziewcząt i chłopców. I przysposabiać dzieci do typowych czynności wykonywanych przez kobiety i mężczyzn.

Gimnastyka wśród dziewcząt wzbudzała wiele kontrowersji, ogólnie sama konwencja sportu uprawianego przez kobiety była sprzeczna z wizerunkiem statecznej damy. Jednakże od około połowy wieku XIX ćwiczenia fizyczne zaczęto wprowadzać do szkół żeńskich. W Instytucie Gimnastycznym w Sztokholmie dość wcześnie zwrócono uwagę na potrzebę specjalnego programu ćwiczeń dla dziewcząt, bo już od 1864 roku organizowano tam kursy dla kandydatek na nauczycielki gimnastyki. Gimnastyka w żeńskich szkołach była wprowadzana stopniowo, najpierw zainteresowały się tym prywatne szkoły, a następnie pensje dla dziewcząt.

Golfistki, 1895 rok

Według Przewodnika do gimnastyki higijenicznej zastosowany głównie do użytku domowego, bardzo ważne jest oddzielenie ćwiczeń męskich od damskich, ponieważ budowa kobiecego ciała jest zbyt słaba, by można było podołać ćwiczeniom wykonywanym przez mężczyzn, dlatego autor zalecał wyłączenie wszystkich niekobiecych ćwiczeń, czyli mocne wyciąganie, dalekie wyskoki i ćwiczenia na poręczach i wprowadzić lekkie ćwiczenia jak np. miarowe poruszanie ramion, nóg i bioder, połączone z umiarkowanym chodem i podskokami. Dla urozmaicenia można dodać ćwiczenia z laskami i linką obrotową, które korzystnie wpływały na rozwój siłowy kobiet.

Jednak nie wszyscy zgadzali się z tą metodą, Jørgen Peter Müller (1866-1938) był duńskim gimnastykiem, nauczycielem oraz autorem kilku poradników.

Wypracował on własny sposób ćwiczeń, który opisał w książce Mój system wyd. 1904 roku. W szybkim czasie książka zdobyła dużą popularność i została przetłumaczona na wiele innych języków, w tym również na polski.

 

Uważał on, że kobieta powinna codziennie ćwiczyć, nosić lekkie wygodne ubrania oraz nie krępować ciała gorsetem, a podczas menstruacji i ciąży ćwiczyć tylko po konsultacji z lekarzem.

Takie wyznanie musiało być niezwykle szokujące dla konserwatywnej europy zachodniej, ponieważ nawet codzienna kąpiel przez większość była uważana za przejaw moralnego zepsucia.  

Męska młodzież miała większe pole popisu w kwestii wychowania fizycznego. Oprócz wymagających ćwiczeń z przyrządami, od 10 do 12 lat można było uczynić gimnastykę bardziej systematyczną. Ponieważ ciało wchodzi w okres dojrzewania i to jest najlepszy czas, by udoskonalić sprawność ruchową oraz oddalić myśli młodzieńców od zgubnego nałogu, o którym pisze Ludwik Bierkowski:

Kształcenie umysłowe młodzieży bez odpowiedniego jednocześnie wychowania fizycznego, prócz wymienionego wyżej szkodliwego wpływu na ustrój, inne złe rzeczy jeszcze za sobą pociąga. Układ bowiem nerwowy przez ciągłą i powiększoną czynność umysłu drażniony, do czego się zwykle zbyt bujna wyobraźnia przyłącza […], już zwykle od początku trzeciej części wieku dziecinnego tj. od roku jedenastego pociąga do nader silnego spółczucia części płciowe, które w takim razie zbyt obficie soki nasienne wyrabiać i wydzielać zaczynają.

Jeżeli więc począwszy od tego czasu układ kostny, mięsny itd. przez częstą, pomnażaną i podwyższaną czynność nie spożyją na swoję korzyść sił i soków wyrobienie, natenczas chłopcy w tym wieku będący, własnym częstokroć powodowane popędem oddadzą się niechybnie zgubnemu nałogowi. […] nieporównywanie gorsze skutki za sobą pociąga aniżeli jakiekolwiek inne zgubne zarazy.

XIX-wieczny bokser

Inicjatywa ćwiczeń często wychodziła z kół wojskowych i zawsze była przez nie wspierana. Działo się tak pod wpływem narastających napięć politycznych oraz zmian w technice militarnej. W wielkich akcjach militarnych nie wystarczały armie kadrowe, ale trzeba było powoływać również cywilów. W programie militarnego kształcenia rezerw największy nacisk kładziono na sprawność fizyczną.

 

SPORT WYCHODZI Z BUDYNKÓW

Od połowy XIX wieku pojawia się wiele nowych dyscyplin sportowych. Tworzyły się pierwsze stowarzyszenia sportowe na szczeblu ogólnokrajowym (polska sokół) lub też współpracowały w skali międzynarodowej. Szczytowym osiągnięciem ruchów sportowych były pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie w 1896 roku.

Na przełomie wieków nastąpił rozwój rekreacji ruchowej na wolnej przestrzeni jako najbardziej powszechny sposób na aktywne spędzanie czasu. Utworzono wiele placów gier i zabaw, boiska i tereny zielone.

Park Jordana w Krakowie był jednym z takich parków rekreacyjnych

Z biegiem lat zrzeszenia turystyczne, towarzystwa i kluby sportowe zaczęły skupiać amatorów wybranych dziedzin sportowych np. kolarstwo, tenis. Na tej podstawie odbywał się podział klasowy ze względu na uprawiany sport. Obok arystokratycznych i mieszczańskich zrzeszeń na przełomie XIX i XX wieku tworzyły się pierwsze kluby robotnicze, które największą popularność zdobędą w latach dwudziestych XX wieku.




Na zakończenie chciałam zaprosić jeszcze do obejrzenia krótkiej galerii prezentującej XIX-wieczne kobiece stroje sportowe. 

Zapraszam również do odwiedzenia fanpage’a na Facebooku, ponieważ można tam znaleźć jeszcze więcej ciekawostek dotyczących historii życia codziennego. Zdjęcia zamieszczone w galerii są własnością  MET Museum of New York oraz V&A Museum of London

Strój do jazdy na łyżwach 1867-68, The Metropolitan Museum of Art, New York
Strój do jazdy na łyżwach 1867-68, The Metropolitan Museum of Art, New York
« 1 z 6 »

Pozdrawiam,

  • Halinka Malinka

    więcej taki artukułów!

  • Pingback: Krótka historia łyżwiarstwa | Historyczne Eskapady()

  • Fantastyczne zdjęcia i bardzo ciekawy niszowa blog. Będę zaglądać częściej. Interesuję się tematyką pielęgnacji ciała w dawnych czasach, czy również planujesz coś na te temat pisać?

    • Dziękuję! Tak, planuję napisać kilka postów związanych z higieną. Głównie w XVIII wieku. Mam już kilka pomysłów na posty, ale na razie czasu brak! – sesja na studiach jest bezlitosna :(. Od lipca postaram się by posty pojawiały się znacznie częściej.

      • Na pewno będę zaglądać. Czytałam książkę Zaprutko o pielegnowaniu urody w miedzywojniu. Oj fantastycznie się ja czytało. Teraz dokopałam się do pracy doktorskiej na temat pielęgnacji urody w dawnych czasach (XIX i XX wiek) i czyta się to doskonale.